start

Umiejętność twórczego myślenia i kreatywnego wykorzystywania informacji jest wysoko ceniona nie tylko przez nauczycieli, lecz także przez pedagogów szkół średnich, wykładowców wyższych uczelni oraz pracodawców. Zdolność twórczego rozwiązywania problemów jest również niezwykle przydatna w życiu codziennym, dlatego wielu nauczycieli słusznie stara się kształtować tę umiejętność u swoich uczniów.

Według definicji słownikowych kreatywność to zdolność tworzenia czegoś nowego, oryginalnego, pomysłowego. Osoby badające zagadnienie twórczości i myślenia kreatywnego wyróżniły szereg komponentów składających się na uzdolnienia twórcze. Należą do nich komponenty poznawcze, motywacyjne i osobowościowe.

1. Komponenty poznawcze

Obserwując osoby twórcze podczas pracy oraz oceniając ich wytwory, psycholodzy zajmujący się zagadnieniami kreatywności i twórczości wyróżnili kilka cech charakteryzujących procesy poznawcze tych osób. Należą do nich:

• umiejętność dostrzegania podobieństw nawet pomiędzy znacząco różniącymi się przedmiotami;
• zdolność kojarzenia ze sobą odległych faktów i informacji z różnych dziedzin wiedzy;
• łatwość rozumienia metafor i wykorzystywania ich;
• zdolność przekształcania posiadanych informacji i dopasowania ich do rozwiązywanego problemu;
• wykorzystywanie wyobraźni;
• zwracaniem uwagi na szczegóły;
• giętkość i oryginalność myślenia.

Te cechy można dostrzec podczas rozwiązywania stawianych przed uczniami problemów i realizowania zadań. Wytwory osób kreatywnych są oryginalne, różnią się od innych pomysłowością, często prostotą, wykorzystaniem informacji z wielu dziedzin.

2. Komponenty motywacyjne

W odróżnianiu jednostek twórczych i kreatywnych od tych, które mają niski poziom tych zdolności ważną rolę odgrywa motywacja osób do rozwiązywania problemów i zdobywania nowych informacji.

Osoby twórcze znajdują przyjemność w samym rozwiązywaniu problemu. Dla nich nagradzające jest znajdowanie odpowiedzi na pytania, proces rozwiązywania problemu, poszukiwanie nowych informacji. Osoby kreatywne czerpią przyjemność z własnej pracy i właściwie nie potrzebują dodatkowych gratyfikacji. Natomiast uczniowie mniej zdolni potrzebują dodatkowych nagród w postaci oceny, pochwały, wyróżnienia na forum grupy lub uznania ze strony kolegów, aby mieć motywację do wytężonej pracy nad jakimś zadaniem czy problemem.

3. Komponenty osobowościowe

Ostatnia grupa cech obserwowanych przez psychologów zajmujących się twórczością dotyczy osobowości badanych. Psycholodzy wyróżnili szereg cech charakteryzujących szczególnie kreatywne jednostki. Należą do nich:

• niezależność, swoboda w wyrażaniu myśli, poglądów;
• poczucie własnej wartości;
• ambicja;
• silna motywacja, zapał do pracy;
• impulsywność;
• inicjatywa;
• otwartość na nowe doświadczenia;
• poszukiwanie przygód;
• chęć podejmowania ryzyka.

Diagnoza możliwości twórczych

Często nauczyciele pracujący z uczniami poszukują narzędzi do oceny poziomu zdolności twórczych swoich podopiecznych. Najczęściej za wskaźnik przyjmują wyniki testów mierzących poziom rozwoju inteligencji. Jednak rezultaty tych testów, przedstawiane w opiniach z poradni psychologiczno-pedagogicznych, nie w pełni odzwierciedlają poziom możliwości twórczych uczniów. Często osoby zdolne i kreatywne specjalizują się w jakiejś dziedzinie, stąd ich niższe wyniki w testach mierzących ogólny poziom umiejętności i wiadomości.

Poza tym oceniane w typowych testach umiejętności intelektualne nie zawsze wymagają twórczego podejścia do problemu i tylko w niewielkim stopniu wykorzystują kreatywność badanych. Z tego powodu do mierzenia możliwości twórczych wykorzystuje się testy oceniające inne umiejętności badanych. Te umiejętności to płynność, giętkość i oryginalność myślenia.

Aby ocenić poziom możliwości twórczych uczniów, można oczywiście skorzystać z pomocy poradni psychologiczno-pedagogicznej, ale można także podjąć próbę samodzielnego opracowania testu sprawdzającego te możliwości.

W załączniku 1 znajdują się przykładowe zadania pomagające ocenić poziom twórczości uczniów, a załączniku 2 odpowiedzi do tych zadań.

Miejsce kreatywnego myślenia w szkole

Wielu nauczycieli przywiązuje dużą wagę do rozwijania kreatywności swoich uczniów. Starają się pobudzać ich do samodzielnego rozwiązywania problemów, analizowania przedstawianych informacji i wyciągania wniosków. Warto jednak zastanowić się, czy we współczesnej szkole, w której wiedzę uczniów ocenia się na podstawie egzaminów testowych, wymaga się szybkiego podawania informacji, a ważnym celem jest często realizacja programu, jest rzeczywiście miejsce na rozwijanie umiejętności twórczego myślenia? Czy doceniane są oryginalne pomysły, a uczniowie, podejmując samodzielne próby rozwiązywania problemów, mają prawo do popełniania błędów?

Najważniejsze jest zapewnienie uczniom poczucia bezpieczeństwa, które sprzyja otwartości, umożliwia uczniom swobodne wyrażanie swoich poglądów, informowania o pomysłach, nietypowych rozwiązaniach. Uczestnicy takich zajęć muszą być przekonani, że podawane przez nich rozwiązania spotkają się z życzliwym przyjęciem, nawet jeśli nie będą w pełni poprawne lub wręcz błędne. Aby to osiągnąć, ważne jest zapewnienie dobrej, pełnej życzliwości i akceptacji atmosfery. Można to osiągnąć, wprowadzając na początku zajęć kilka ćwiczeń integrujących grupę i podnoszących jej energię (przykłady takich ćwiczeń znajdują się w rozdziale V).

Uczniowie są przyzwyczajeni do tego, że ich działania w szkole poddawane są stałej ocenie, a za popełnienie błędu mogą zostać ukarani. W związku z tym sami ciągle cenzurują swoje pomysły i dzielą się nimi tylko wtedy, gdy mają pewność, że są poprawne. Przez takie krytyczne patrzenie na swoje pomysły uczniowie często nie informują o ciekawych, oryginalnych, znacząco różniących się od podawanych przez innych uczniów rozwiązaniach, bojąc się, że są one błędne.

Zajęcia rozwijające twórcze myślenie powinny opierać się na swobodnym poszukiwaniu rozwiązań, a dopiero w kolejnej fazie na ocenie ich poprawności i poszukiwaniu tego, co w każdej propozycji jest ciekawe, warte wykorzystania w dalszej pracy. Można to osiągnąć, zmieniając warunki zajęć, tak żeby różniły się od typowo szkolnych np. poprzez inne ustawienie ławek, większe rozluźnienie atmosfery, zabawy z wyobraźnią (proponowane w dalszej części artykułu).

Kolejny warunek, ważny dla owocnego przebiegu zajęć z kreatywności to zapewnienie uczniom wiary we własne możliwości. Osoby z zaniżoną samooceną, niewierzące w możliwość odniesienia sukcesu jeszcze krytyczniej oceniają swoje pomysły, w związku z czym większość z nich boi się podzielić swoimi pomysłami z innymi. Dlatego prowadzący powinien szczególną wagę przywiązywać do dokładnego omawiania każdego z pomysłów, podkreślania tego, co w każdym z rozwiązań jest ciekawe, oryginalne, warte wykorzystania, zauważenia i podkreślenia. Ponadto, jeśli planowany jest cykl zajęć, wstępną ich część warto poświęcić na przeprowadzenie kilku ćwiczeń podnoszących wiarę uczestników w ich możliwości. Przykłady tych ćwiczeń również znajdują się w dalszej części artykułu.

Autor: Anna Tulczyńska – psycholog, zajmuje się opieką psychologiczną, wsparciem i poradnictwem dla uczniów, rodziców i nauczycieli. Pracuje w Ośrodku Promocji Talentów w Warszawie, gdzie prowadzi zajęcia dla dzieci wybitnie zdolnych.

Powyższy tekst jest skrótem artykułu pt. Rozwijanie kreatywności u dzieci – teoria i 29 przykładów ćwiczeń.

Cały artykuł (wraz z ćwiczeniami: integrującymi grupę; podnoszącymi wiarę uczestników we własne możliwości; rozwijającymi umiejętność twórczego myślenia u uczniów i wieloma innymi) znajdziesz w publikacji Atrakcyjne zajęcia świetlicowe i kółka zainteresowań. Klasy 1–6, uzupełnienie listopad 2008.