start

Wydawało by się, że to właśnie matematyka jest najłatwiejszym szkolnym przedmiotem. W czasie lekcji uczeń poznaje z reguły nie więcej niż dwa nieznane wzory i rozwiązuje zadania opierające się na wykorzystaniu tych wzorów, podczas gdy na innych zajęciach edukacyjnych – choćby z biologii – musi opanować dużo więcej nowych terminów i przeczytać kilkanaście stron teorii. Na czym więc polega problem? Czy jeden wzór to zbyt wiele, aby go zapamiętać? Aby ułatwić młodzieży ponadgimnazjalnej poruszanie się w złożonych strukturach matematycznych, przygotowano specjalne tablice, zawierające wszystkie podstawowe wzory, które mogą być potrzebne przyszłym maturzystom. Z tablic uczniowie mogą korzystać na każdej lekcji, a mimo to strach przed matematyką jest nadal wszechobecny.

• Przyczyny trudności w uczeniu się matematyki

Co powoduje, że jedni uczniowie uważają matematykę za naukę logiczną, konsekwentną, prostą do zrozumienia i stosowania, a inni gubią się, mając do rozwiązania zadanie, którego treść zapisana jest w nie więcej niż dwóch linijkach?

Nie jest łatwo jednoznacznie odpowiedzieć na to pytanie. Budowa organizmu ludzkiego jest na tyle skomplikowana, że – rozpatrując uwarunkowania kierujące procesem kształcenia poszczególnych osób – należy brać pod uwagę ogromną liczbę czynników.

Może się również zdarzyć, że trwałe uszkodzenie mózgu (np. na skutek urazów mechanicznych) uniemożliwia właściwą syntezę dopływających bodźców i tym samym przetwarzanie ich na informacje potrzebne do rozwiązania zadania. Najczęściej jednak trudności w uczeniu się matematyki spowodowane są przyczynami, które można próbować wyeliminować. Zakorzeniony od wieków strach przed matematyką niejednokrotnie powoduje, że uczeń przychodzi na zajęcia ze świadomością, iż nie jest w stanie niczego się nauczyć, ale też z przeświadczeniem, że słabe oceny z matematyki będą przyjmowane z wyrozumiałością przez otoczenie. Taka postawa powoduje, że wiele osób nawet nie próbuje prowadzić najprostszych rozumowań matematycznych, gdyż z góry zakłada, że są one zbyt trudne. Co dziwniejsze, osoby te często doskonale sobie radzą w sytuacjach wymagających natychmiastowej analizy wielu złożonych problemów organizacyjnych, np. w czasie opuszczania samochodem zatłoczonego skrzyżowania ulic.

Trudności w nauce matematyki mogą być powodowane również przez czynniki ekonomiczno-społeczne, złe warunki materialne, zaniedbania kulturowe. W tym wypadku największy problem może sprawiać dostępność dla ucznia źródeł i narzędzi wspomagających proces kształcenia (komputera, zbiorów zadań, a nawet podręczników).

Ważnym czynnikiem są niestety również błędy dydaktyczne nauczycieli – atmosfera napięcia, wadliwa koncepcja stopniowania trudności zadań, zmuszanie dzieci do rozwiązywania zadań formułowanych niezrozumiałym językiem, narzucanie dorosłego sposobu rozumowania, przekazywanie niejasnych poleceń, dyktowanie zbyt szybkiego (lub zbyt wolnego) tempa pracy. W wyniku takich działań następują u uczniów często długotrwałe zaburzenia np. w posługiwaniu się reprezentacjami. Takie postępowanie sprawia, że schematy kształtowanych działań, syntetyczne obrazy, nie układają się w logiczną całość, a ich kodowanie za pomocą słów i symboli następuje w sposób chaotyczny i przypadkowy. Sposób kształcenia nie zawsze jest dostosowany do potrzeb danego ucznia. Często stosowane przez nauczyciela metody i formy pracy, sprzyjające osiąganiu doskonałych efektów przez większość dzieci, nie odpowiadają poszczególnym jednostkom. Wynika to najczęściej z odmienności stylów uczenia się, rodzajów inteligencji, potrzeb wynikających z wyraźnej przewagi którejś z półkul mózgowych, zaburzeniami w lateralizacji oraz nierównomiernym rozwojem wybranych funkcji narządów zmysłu (np. analizatora wzrokowego), narządów ruchu, itp.

Trudności w przyswajaniu wiedzy matematycznej związane są również z indywidualnymi cechami ucznia – jego psychiką, zaburzeniami dynamiki procesów nerwowych, nadpobudliwością ruchową. Dziecko nie może skoncentrować się na swojej pracy, nie czuje potrzeby rozwiązywania zadania do końca, a tym bardziej sprawdzania poprawności uzyskanych wyników. Niestety, w wielu wypadkach trudności w uczeniu się spowodowane są zwykłym lenistwem i postawą „jakoś to będzie”.

Ostatnio dużo mówi się o dyskalkulii rozwojowej, czyli zaburzeniach dojrzewania zdolności matematycznych, wynikających najczęściej ze złej pracy niektórych obszarów mózgu. Zauważono też ścisłe powiązania między dysleksją, dysgrafią a sposobami pracy nad zagadnieniami matematycznymi uczniów z tymi zaburzeniami. Dyslektyk oraz dysgrafik bardzo często myli liczby (np. 69, 96), co utrudnia mu prowadzenie obliczeń arytmetycznych. Może mieć trudności z identyfikowaniem jednostek miar, a w rezultacie z interpretowaniem zadań geometrycznych. Często nie potrafi odczytać w całości treści zadań i tym samym wyodrębnić danych i szukanych, itd.

• Rozpoznawanie trudności w uczeniu się matematyki

Dlaczego doskonale przygotowany uczeń niejednokrotnie otrzymuje ze sprawdzianu ocenę dużo niższą od spodziewanej?

Idealna wydaje się sytuacja, gdy uczeń przychodzący do nowej szkoły zostaje włączony w cykl badań diagnostycznych, obejmujący również badania dotyczące poziomu aktywności matematycznych. Do dyspozycji nauczyciela pozostaje jednak niewiele narzędzi, pozwalających na określenie obszarów, w których uczeń może mieć trudności z uczeniem się matematyki. Pomocne mogą okazać się np. testy badające umiejętności matematyczne absolwenta klasy 3 szkoły podstawowej w obszarach określonych przez standardy wynikające z podstawy programowej. (Przykładowe testy znajdują się np. w publikacji „Zadania wyrównawcze z matematyki. Klasy IV–VI”, wydanej przez Redakcję „Twoich Lekcji”).

Warto również pamiętać o klasycznych metodach pracy, takich jak: obserwacja, analiza prac pisemnych oraz rozmowa z uczniem i rodzicami.

Jeśli uczeń nie rozumie poleceń nauczyciela, nie chce rozwiązywać zadań, pracuje wolno i nieuważnie, można przypuszczać, że dziecko ma kłopoty z wyodrębnieniem, analizowaniem i przetwarzaniem treści matematycznych.

Trudności w uczeniu się matematyki w najbardziej oczywisty sposób pojawiają się w czasie sprawdzianów, jednak dopiero porównanie kilku prac pisemnych jednego ucznia, może dać nauczycielowi pogląd na szczegółowy charakter popełnianych błędów (np. wynikających z niemożności odczytywania danych z diagramu). Najmniej skutecznym sposobem zdiagnozowania przyczyn i charakteru trudności w uczeniu się są rozmowy z uczniami i ich opiekunami prawnymi. Dzieci bowiem zwykle nie są w stanie określić pojedynczych czynności sprawiających im trudności i twierdzą ogólnikowo, że nie rozumieją określonych zagadnień. Rodzice często patrzą na wyniki swoich dzieci poprzez pryzmat uzyskiwanych przez nie ocen i nie wiążą trudności w kształtowaniu umiejętności matematycznych z innymi dysfunkcjami nękającymi dziecko.

• Pomóżmy dzieciom polubić matematykę

Dlaczego większość z nas jada czekoladę? Przecież jest obrzydliwie słodka i w dodatku niezdrowa! Czekoladę najczęściej jemy, bo ją po prostu lubimy. Jeśli więc uczniowie przekonają się, że matematyka jest łatwa, przyjemna i potrzebna w życiu, to ją polubią. Zniknie strach przed skomplikowanymi obliczeniami, niezrozumiałą symboliką i pociągami jadącymi nie wiadomo po co z A do B.
 
Ważne jest więc podejmowanie skutecznych środków wychowawczych i dydaktycznych, zwalczających przyczyny i skutki trudności w uczeniu się matematyki.

Najważniejszy z nich to indywidualizacja procesu kształcenia. Dostosowanie tempa pracy do potrzeb danego ucznia, sposobu zapisu i wykonania zadania, stosowanego słownictwa i wykorzystywanej symboliki. Okazuje się również, że zmiana metod pracy przez nauczyciela może podnieść skuteczność kształcenia nawet o 30% (np. dobranie innych ćwiczeń dla wzrokowców, a innych dla słuchowców).

W terapii pedagogicznej, prowadzonej z poszczególnymi uczniami, nie należy zapominać o podstawowych zasadach – korekcji zaburzeń (kształtowaniu przede wszystkim funkcji najgłębiej zaburzonych i najsłabiej opanowanych umiejętności) oraz kompensacji zaburzeń (łączeniu ćwiczeń funkcji zaburzonych z ćwiczeniami funkcji niezaburzonych w celu tworzenia właściwych mechanizmów kompensacyjnych).

Uczniowie z reguły lubią się uczyć i mają wrodzoną ciekawość, którą najczęściej niszczą negatywne emocje. Likwidacja niepożądanych odczuć, stwarzanie sytuacji motywujących do nauki, trafność i atrakcyjność doboru zadań, docenianie wysiłku wkładanego w rozwiązanie problemu, szansa na podejmowanie ryzyka bez strachu przed niepowodzeniem, postrzeganie wykonywanych ćwiczeń jako związanych z rozwojem osobistych zainteresowań, stosowanie wzmocnień pozytywnych – to szansa na sukces edukacyjny.

Przede wszystkim jednak ważny jest wybór przez nauczyciela odpowiednich pomocniczych środków dydaktycznych, różnicujących proces kształcenia. Inny bowiem rodzaj zadań wybierzemy np. dla ucznia, który ma zaległości w uczeniu się wynikające z powodu choroby, a inny dla ucznia z zaburzeniami motorycznymi. Najskuteczniejsze byłoby przygotowywanie indywidualnych kart pracy, ale w klasach liczących ponad 20 uczniów jest to niemożliwe. Warto więc spośród licznej oferty wydawniczej wybrać te materiały, które przeznaczone są specjalnie dla uczniów mających trudności w uczeniu się matematyki. Należy zwracać uwagę, by autorami publikacji z których korzystamy, byli doświadczeni pedagodzy, doradcy metodyczni i pracownicy naukowi od lat zajmujący się pracą z uczniami mającymi problemy z uczeniem się. Jedną z ciekawszych pozycji tego typu, które ukazały się ostatnio na naszym rynku wydawniczym, jest publikacja „Zadania wyrównawcze z matematyki. Klasy IV–VI”, wydana przez Redakcję „Twoich Lekcji”. Zawiera ona zróżnicowane pod względem trudności karty pracy, kształtujące umiejętności matematyczne z zakresu szkoły podstawowej. Uczeń może pracować samodzielnie (do zadań podane są odpowiedzi), parami lub w grupach. Książka zebrała już wiele pochlebnych recenzji od rodziców, uczniów i nauczycieli.

Autor: Kinga Gałązka – doradca metodyczny, nauczyciel matematyki, od wielu lat zajmuje się pracą z dziećmi o zróżnicowanych potrzebach edukacyjnych, w tym dziećmi zdolnymi i mającymi problemy w uczeniu się, szczególnie z dyskalkulią. Autorka podręczników do kształcenia matematycznego, materiałów pomocniczych dla uczniów i nauczycieli. Prowadzi warsztaty metodyczne na terenie całej Polski, pokazujące m.in.: innowacyjne sposoby pracy z uczniami mającymi trudności w uczeniu się matematyki.