start

Informacja o 13-latce, która ugodziła nożem koleżankę na szkolnej przerwie, na nowo rozpętała dyskusję na temat agresji wśród dzieci. Z badań CBOS wynika, że aż 1/3 uczniów spotkała się z przemocą w szkole. Coraz częściej problem ten dotyczy dziewcząt.

Można wyróżnić następujące czynniki sprzyjające agresji w szkole:

• utrzymywanie tabu wobec istniejącego problemu;
• brak reakcji (lub słaba reakcja) nauczycieli na zachowania agresywne uczniów – także na drobne wykroczenia (spóźnienia, wagary, graffiti);
• brak reakcji ze strony rodziców, którzy widzą sygnały świadczące o tym, że coś złego dzieje się z dzieckiem, i lekceważą je;
• brak komunikacji między nauczycielami i rodzicami (swoista „zmowa milczenia” wzmagająca bezkarność sprawców i utrudniająca ofiarom uzyskanie pomocy);
• słaby nadzór dorosłych podczas przerw śródlekcyjnych oraz w miejscach, w których przemoc najczęściej się pojawia (szatnie, toalety, odosobnione miejsca budynku);
• bierność świadków;
• niewłaściwy system norm, np. sprzeczność koncepcji wychowania i postępowania, normy preferujące użycie siły, nieprzestrzeganie norm przez osoby znaczące (dyrektor, wychowawca);
• poczucie bezsilności dorosłych, często wynikające z niewiedzy, jak skutecznie reagować, jak rozmawiać ze sprawcą, ofiarą i ich rodzinami, jak zapobiegać agresji w szkole;
• wysoki poziom frustracji wśród nauczycieli;
• słabe kontakty interpersonalne między dorosłymi i młodzieżą, brak dialogu, nierozwiązane konflikty;
• czynniki związane z organizacją nauczania, np. nuda, źle zorganizowany czas, ograniczenie przestrzeni, zagęszczenie, hałas, mała ilość zajęć pozalekcyjnych.

A. Babicka wskazuje na jeszcze jeden aspekt: „Wychowankowie często okazują się sprytniejsi od dorosłych i w wyuczony sposób prezentują dwa szkolne oblicza: inne na użytek kontaktów z nauczycielami, inne na użytek kontaktów z rówieśnikami. Często rozdźwięk między tymi postawami jest bardzo duży, widoczny w używanym języku, w prezentowanych poglądach, przekonaniach i zachowaniach. Np. młody człowiek, o którym wiemy z obserwacji i opinii innych, że jest negatywnym liderem i podżega do dokuczania słabszym, zgłosi się do wykonania pracy dodatkowej – np. plakatu z hasłem Nie czyń drugiemu, co tobie niemiłe...”  Takie dwoiste postawy młodzieży bywają dezorientujące dla nauczycieli i zmniejszają ich czujność, a przez to również sprzyjają eskalacji agresji.

Agresja szerzy się również wtedy, gdy kadra nauczycielska:

• jest nieuważna, lekceważy sygnały świadczące o skłonnościach do zachowań agresywnych;
• ma niskie kompetencje i umiejętności wychowawcze;
• nie potrafi rozpoznawać sytuacji zagrożenia oraz reagować na nie;
• jest przeciążona pracą ze zbyt licznymi klasami;
• sama – na skutek frustracji lub nadmiernego stresu – stosuje wobec uczniów agresję (najczęściej werbalną).

W starszych klasach szkoły podstawowej oraz w gimnazjum dziewczęta częściej niż chłopcy przejawiają postawy i zachowania agresywne. Mają one jednak inną formę. Chłopcy zazwyczaj biją się i popychają, dziewczęta zaś stosują dręczenie: rozpowszechniają plotki i szkodliwe kłamstwa, wyśmiewają, straszą itp. W ostatnich latach coraz częściej jednak stosują także przemoc fizyczną. Wiąże się to prawdopodobnie ze zmianami obyczajowymi w rodzinach oraz z wpływem mediów.
 

Bezkarność w stosowaniu przemocy, zarówno u chłopców, jak i u dziewcząt, prowadzi do:

• utrwalenia agresywnego wzorca zachowań,
• obniżenia poczucia odpowiedzialności za własne działania,
• czerpania poczucia mocy z posiadanej nad innymi przewagi,
• wejścia w strefę bezprawia.
   

Szkoła ma obowiązek przeciwdziałania zachowaniom ryzykownym nie tylko wdrażając programy profilaktyczne, ale także podejmując zdecydowane działania interwencyjne w przypadkach, gdy podopieczni naruszają normy i stosują agresję/przemoc na terenie placówki. Każdy nauczyciel powinien znać przepisy prawa oświatowego związane z tym problemem, a szkoła powinna posiadać opracowaną i zapisaną w statucie szkoły strategię (procedurę) postępowania w takich sytuacjach.

Autor: Anna Katarzyna Kiełczewska

Więcej na temat przyczyn powstawania zachowań agresywnych oraz skutecznych metod interwencji, a także sposobów pracy z uczniem agresywnym i efektywnych działań, jakie można podjąć na poziomie całej szkoły, aby przeciwdziałać zjawisku agresji – znajdziesz w publikacji „Agresja wśród dziewcząt – przyczyny i skuteczne metody interwencji”.